Khoảng tám giờ tối một ngày rét đậm đầu năm 2014, Bùi Khắc Thiện đang ăn cơm thì nghe bản tin dự báo Sa Pa đêm ấy có thể có tuyết. Bữa cơm bỏ dở. Điện thoại gọi cho mấy người bạn nghề. Chỉ khoảng một giờ sau, Khắc Thiện, Việt Hùng và Lê Lâm đã rời Thái Nguyên, thẳng hướng Lào Cai.
Khi còn cách Sa Pa chừng năm cây số, ai đó trong xe reo lên: tuyết rơi!
Họ lao lên Hàm Rồng. Tuyết phủ trắng cây, trắng mái nhà, trắng những lối đi. Trong cái lạnh làm tay chân tê cóng, những chiếc máy ảnh vẫn liên tục bấm. Giữa nền tuyết trắng, một người phụ nữ mặc áo đỏ bước vào khuôn hình. Nhiều năm sau Khắc Thiện vẫn nhớ: đó là vợ của Lê Lâm.
Bức ảnh được đặt tên “Tuyết trắng Sa Pa”.
Một chuyến đi bắt đầu chỉ từ vài dòng dự báo thời tiết. Một bữa cơm đang ăn dở. Một đêm vượt hàng trăm cây số. Và cuối cùng, thứ người nghệ sĩ mang về chỉ là một phần rất nhỏ của thời gian: một khoảnh khắc.
Nhưng cuộc đi ấy thực ra đã bắt đầu từ bốn mươi năm trước.
Từ người thầy chụp ảnh cưới
Năm 1974, khi nhiều người còn coi chiếc máy ảnh là một vật dụng xa xỉ, chàng trai Bùi Khắc Thiện bắt đầu học cách nhìn cuộc sống qua một ô ngắm nhỏ.
Người dạy anh chụp ảnh là thầy Hoàng Sinh, giáo viên Vật lý Trường cấp II Nha Trang ở Thái Nguyên. Thầy Sinh đã mất, nhưng trong ký ức của Khắc Thiện, ông không chỉ là một thầy giáo. Thầy còn chuyên chụp ảnh cưới. Còn Thiện khi ấy lại hay làm trang trí cho các đám cưới. Có lẽ chẳng ai trong hai thầy trò nghĩ những lần chỉ bảo ban đầu ấy lại mở ra một con đường dài hơn nửa thế kỷ.
Khắc Thiện sinh năm 1954 tại Thái Nguyên. Anh có năng khiếu hội họa, được truyền nghề khắc gỗ từ cha rồi làm việc ở Nhà in Bắc Thái, sau này là Công ty In Thái Nguyên. Công việc của người họa sĩ nhà in ngày ấy đủ thứ: khắc bản, vẽ tranh cổ động, pa-nô, áp-phích, bằng khen, minh họa báo chí, rồi thiết kế, tạo mẫu, chế bản. Khi kỹ thuật in chuyển từ ty-pô sang ốp-sét, công việc thiết kế bìa sách ngày càng cần đến ảnh, Khắc Thiện lại càng có lý do để cầm máy nhiều hơn.
Có một mối nối âm thầm giữa hai nghề. Người làm mỹ thuật học cách nhìn mảng, khối, đường nét, khoảng trống; người chụp ảnh cũng phải làm những việc ấy, chỉ khác là thay vì tạo ra hình ảnh trên một mặt giấy trắng, anh phải nhận ra chúng trong một thế giới luôn chuyển động.
Khoảng 1995-1996, những nghệ sĩ nhiếp ảnh Văn Chi, Chu Thi, và Khánh Hạ ở Hội Văn học Nghệ thuật Thái Nguyên tiếp thêm cho anh niềm hứng khởi để bước sâu hơn vào ảnh nghệ thuật.
Và năm 1996, một bức ảnh đã thay đổi cuộc chơi.
Khắc Thiện đặt tên nó là “Gọi nắng”.
Trên một thân cây, những cây nấm độc mọc thành từng tầng, từng lớp. Một vệt nắng xiên qua bóng tối, chạm vào những tai nấm, làm chúng sáng lên giữa màu xanh thẫm của rêu và cây cỏ. Bức ảnh được chụp bằng chiếc Minolta.
Nhưng cái tên “Gọi nắng” không chỉ để gọi thứ ánh sáng làm nên khuôn hình. Theo anh Thiện, loài nấm ấy không ưa ánh sáng; anh muốn gọi nắng về để tiêu diệt những cây nấm độc, cứu lấy màu xanh đang bị chúng xâm lấn. Một bức ảnh thiên nhiên vì thế còn gửi vào đó một ý niệm đẹp: gọi ánh sáng về để bảo vệ sự sống.
“Gọi nắng” được chọn treo triển lãm. Các nghệ sĩ nhiếp ảnh Đỗ Huân, Mai Nam rất tâm đắc, nhưng tác phẩm không được giải vì không phù hợp với chủ đề cuộc thi về Gang Thép Thái Nguyên. Với người khác, một bức ảnh không giải có thể chỉ dừng lại ở đó. Với Khắc Thiện, chính bức ảnh ấy lại trao cho anh một phần thưởng khác: niềm tin rằng mình có thể đi xa hơn với nhiếp ảnh.
Từ một vệt nắng trên những tai nấm năm ấy, một cuộc đi khác của Bùi Khắc Thiện thực sự bắt đầu.
Khoảnh khắc chỉ có một lần
Nếu phải tìm một câu chuyện giải thích thế nào là sự mong manh của khoảnh khắc trong nhiếp ảnh, có lẽ không cần đi đâu xa hơn “Mở đường về bản”.
Khắc Thiện chụp bức ảnh tại bản Lâm Quan, Đồng Hỷ. Hôm ấy công nhân đang làm đường. Đá dăm được rải xuống, bụi tung mù mịt; phía sau, khói nhựa đường bốc lên nghi ngút. Nhìn thấy cảnh tượng ấy, Khắc Thiện nằm hẳn xuống vệ đường để lấy góc máy.
Nhưng đúng lúc đó lại xảy ra một sự cố.
Anh vừa hết phim. Trong lúc thay cuộn mới, anh lắp nhầm một cuộn đã chụp dở.
Không có màn hình phía sau máy để kiểm tra như bây giờ. Không có nút xóa rồi chụp lại. Khoảnh khắc đã đi qua là đi qua.
Khi phim được tráng, ba kiểu anh vừa chụp thì hai kiểu bị chồng hình, hỏng. Chỉ còn một kiểu duy nhất nguyên vẹn.
Chính khuôn hình sống sót ấy trở thành “Mở đường về bản”.
Tác phẩm sau đó đoạt Giải Nhất Triển lãm ảnh nghệ thuật “Chân dung người lao động” tỉnh Thái Nguyên năm 1999 và nhận Giải B Giải thưởng Văn học Nghệ thuật Thái Nguyên 5 năm, giai đoạn 1997-2001.
Nhưng điều khiến câu chuyện còn được nhớ lâu hơn kết quả ấy nằm ở một nghịch lý rất nhiếp ảnh: một tác phẩm tồn tại chỉ cách sự mất đi đúng một lần chồng phim.
Người nghệ sĩ có thể đi hàng trăm cây số, chuẩn bị hàng giờ, chờ rất lâu; nhưng tất cả đôi khi chỉ được quyết định trong một phần rất nhỏ của giây.
Và Khắc Thiện bắt đầu mê chính cuộc tìm kiếm ấy.
Đi để tìm, có khi chẳng tìm được gì
Những chuyến đi sau đó nối tiếp nhau đến mức anh không còn nhớ nổi mình đã lên đường bao nhiêu lần.
Miền núi phía Bắc đặc biệt níu chân Khắc Thiện. Có những nơi anh trở đi trở lại. Có chuyến cùng bạn nghề lên Tây Bắc, mưa lớn biến đường thành những vũng bùn sâu, người phải “cõng” xe máy mà lội. Vất vả là thế, cuối cùng cả chuyến không ai có nổi một bức ảnh ưng ý.
Có lần anh cùng nghệ sĩ nhiếp ảnh Văn Chi, khi ấy đã ngoài bảy mươi, rong ruổi bằng xe máy từ Thái Nguyên xuống Hà Nội rồi qua Hòa Bình, Sơn La, Lai Châu, vòng lên Lào Cai, Hà Giang, vượt Mã Pì Lèng sang Cao Bằng, Bắc Kạn để tìm những góc chụp cho bộ ảnh nhân kỷ niệm 60 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ. Núi sạt, đèo lở, xe hỏng giữa đường; những người nghệ sĩ lại hóa thành thợ sửa xe bất đắc dĩ.
Có chuyến trở về với ảnh đẹp.
Có chuyến gần như tay trắng.
Nhưng người cầm máy vẫn đi.
Năm 2009, trong một trại sáng tác ở Khánh Hòa, có hôm ba, bốn giờ sáng Khắc Thiện đã cùng bạn nghề lên đường. Một lần, họ đi “đón mặt trời” ở mũi Khải Lương. Gần năm giờ, sau một quãng dài chờ đợi, từ sau đám mây mới nhô lên một “chiếc mâm vàng”, ban đầu nhỏ như vành nón rồi lớn dần, tròn đầy, rực rỡ. Những chiếc máy lập tức hướng về phía biển.
Một lần khác, cả đoàn vượt hơn 80 cây số để tìm cảnh kéo lưới. Đến nơi mới nhớ hôm ấy đúng ngày 14-15 âm lịch, ngư dân nghỉ biển. Một chuyến đi tưởng như đã hụt. Nhưng thay vì quay về, họ tiếp tục qua Đại Lãnh, Hòn Khói rồi làng chài Bá Hà. Cuối cùng nắng lên đẹp, mỗi người tỏa đi một hướng tìm khuôn hình của riêng mình.
Cũng trong chuyến sáng tác ấy, nghe tin có thể chụp được đàn cừu trở về chuồng lúc chiều xuống, cả đoàn lại đi 81 cây số để tìm. Từ cuộc đi ấy, Khắc Thiện có “Chiều về” – đàn cừu nối nhau trở về trong bụi và nắng chiều, một trong những tác phẩm anh đặc biệt tâm đắc. Sau này, “Chiều về” nhận Giải C của Hội Văn học Nghệ thuật các Dân tộc thiểu số Việt Nam năm 2012 và được giới thiệu tại các triển lãm quốc tế.
Tám mươi mốt cây số cho một khoảnh khắc.
Cái giá ấy, người ngoài nghề đôi khi khó hiểu.
Khắc Thiện từng kể một câu chuyện vui mà anh em nhiếp ảnh thường nói với nhau: muốn cho một người bạn nghèo đi, hãy đưa cho anh ta chiếc máy ảnh và bảo anh đi chụp ảnh nghệ thuật. Sau tiếng cười là một phần sự thật của nghề: có những người chấp nhận bánh mì, nước lọc, thậm chí ngủ vệ đường, chỉ để được đi, được tìm và chờ một khoảnh khắc mà cuộc sống không hứa trước sẽ ban tặng.
Sau mười lăm ngày ở Khánh Hòa, điều Khắc Thiện mang về vì thế không chỉ là những file ảnh đầy trong đĩa CD và thẻ nhớ. Trong ghi chép của mình, anh còn nhắc đến tình cảm của bạn bè, của những con người đã gặp, và cảm giác rằng cuộc sống quanh mình vẫn còn biết bao điều mới lạ cần khám phá.
Có lẽ vì thế, nói về Bùi Khắc Thiện mà chỉ nhắc đến những thành quả đã được ghi nhận là chưa đủ. Phía sau mỗi bức ảnh được nhớ đến thường là một hành trình ít người nhìn thấy.
Khi ống kính tìm đến con người
Đi nhiều, chụp nhiều, nhưng càng nhìn vào hành trình của Khắc Thiện càng thấy ống kính của anh có một điểm trở về: con người.
Đó là những người công nhân giữa bụi và khói trong “Mở đường về bản”; là người thợ bên những vòng thép đỏ rực trong “Thép ra lò”; là người làm muối, kéo lưới, chăn cừu, dệt vải; là phụ nữ Dao, Tày, Mông; là trẻ em miền núi; là những người già mang trên gương mặt cả dấu vết của thời gian.
Có một bức anh gọi là “Hoài niệm”. Nhân vật là một cụ bà đã hơn trăm tuổi, nhỏ bé giữa những chiếc cối xay đá, bàn tay đặt lên mặt cối, đôi mắt nhìn về một nơi nào đó ngoài khuôn hình.
Ở “Cho con tất cả”, một phụ nữ Mông ôm đứa con nhỏ giữa sắc màu váy áo vùng cao.
Ở “Ánh mắt trẻ thơ”, khuôn hình gần như được lấp đầy bởi gương mặt một đứa trẻ, đôi mắt mở lớn hướng về phía ánh sáng.
Ở “Cô giáo trẻ”, điều đáng nhớ không phải một lớp học khang trang mà là đôi bàn tay của người cô đang mở ra trước cậu học trò – một cử chỉ nhỏ nhưng đủ để người xem hiểu câu chuyện đang diễn ra giữa hai con người.
Những bức ảnh ấy không cần sự kiện lớn.
Chúng tồn tại bởi người chụp đã nhận ra trong một ánh mắt, một bàn tay, một vòng tay, một dáng ngồi những điều lớn hơn chính khoảnh khắc ấy.
“Ánh mắt trẻ thơ” nhận Giải B của Hội Văn học Nghệ thuật các Dân tộc thiểu số Việt Nam năm 2010. Trước đó, “Cô dâu Dao Đỏ” giành Huy chương Bạc tại Liên hoan Ảnh Nghệ thuật các tỉnh miền núi phía Bắc năm 2002; “Cô giáo trẻ” đoạt Giải Nhất cuộc thi và triển lãm ảnh nghệ thuật về thanh niên Thái Nguyên tình nguyện vì cuộc sống cộng đồng; “Công trình mới” giành Huy chương Vàng tại Cuộc thi và Triển lãm Ảnh Nghệ thuật Hà Nội lần thứ 37 năm 2007. “Cuộc sống mới” và “Một thoáng Quản Bạ” được trưng bày tại Triển lãm Ảnh Nghệ thuật toàn quốc lần thứ 25 năm 2008.
Những cái tên ấy, đặt cạnh nhau, tự chúng đã vẽ ra một bản đồ sáng tác: con người – lao động – miền núi – bản sắc – những đổi thay của cuộc sống.
Đó cũng là điều Khắc Thiện nhiều lần hướng tới: đi nhiều, ghi lại phong cảnh và đời sống thường ngày của đồng bào các dân tộc, để hình ảnh đất nước và con người Việt Nam có thể đi xa hơn nơi chúng được sinh ra.
Sáu mươi tuổi, sáu mươi lát cắt cuộc sống
Năm 2014, đúng ngày bước sang tuổi sáu mươi, Bùi Khắc Thiện tổ chức triển lãm ảnh cá nhân đầu tiên tại Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam ở Thái Nguyên.
Anh chọn đúng 60 tác phẩm.
Và đặt cho triển lãm một cái tên giản dị: “Cảm xúc cuộc sống”.
Không phải “hành trình”, “thành tựu” hay một cái tên muốn tổng kết những gì đã làm được. Chỉ là những cảm xúc mà cuộc sống đã trao cho người cầm máy sau những năm tháng đi và nhìn.
Sáu mươi bức ảnh ấy được Khắc Thiện xem như những “lát cắt” của cuộc sống mà anh đã rong ruổi nhiều nơi để kiếm tìm. Trong đó có hơi nóng của lò thép, ánh sáng dưới lòng moong, những gương mặt miền núi, những mùa thu, những miền quê, Ba Bể, Sa Pa tuyết trắng và cả những khoảnh khắc bình thường đến mức nếu bước nhanh hơn một chút, người ta có thể đi qua mà không nhận thấy.
Bởi đến lúc ấy, Khắc Thiện đã hiểu rằng một bức ảnh đáng chụp không nhất thiết phải chờ ở cuối một con đèo hay trong một sự kiện lớn.
Có khi nó nằm sâu dưới mỏ than Phấn Mễ, nơi anh tìm thấy “Điểm sáng lòng moong”. Có khi ở một ruộng hoa loa kèn tháng Tư, từ lúc người trồng chăm hoa, cắt hoa cho đến khi những bó hoa theo chân người bán đi vào phố. Có khi chỉ là một ánh mắt, một bàn tay, một dáng người giữa công việc thường ngày.
Cái tên “Cảm xúc cuộc sống” vì thế dường như nói được nhiều hơn một cuộc triển lãm.
Sau bốn mươi năm kể từ ngày đầu cầm máy, điều Khắc Thiện muốn giữ lại không còn chỉ là cái đẹp của cảnh vật, mà là cảm xúc nảy sinh trong cuộc gặp giữa người chụp và cuộc sống. Có cảnh phải đi rất xa mới gặp. Có khoảnh khắc phải chờ hàng giờ. Nhưng cũng có cái đẹp ở ngay bên đường, trong những điều quen thuộc đến mức người khác dễ dàng bỏ qua.
Vấn đề không phải lúc nào cũng là đi được bao xa.
Mà là nhìn thấy được bao nhiêu.
Bởi vậy, sáu mươi tuổi với Bùi Khắc Thiện không phải một điểm dừng để ngoái lại. Sáu mươi bức ảnh treo trên tường bảo tàng hôm ấy giống hơn với một lần người nghệ sĩ đặt những gì đã nhặt được trên đường xuống trước mặt mình, nhìn lại chúng – rồi lại muốn khoác máy lên vai.
Bởi ngoài kia, cuộc sống vẫn còn quá nhiều điều chưa kịp thành khuôn hình.
Hơn hai trăm bức ảnh – một phần nhỏ của cuộc đời
Những ngày cuối năm Giáp Thìn, Bùi Khắc Thiện cho ra mắt cuốn sách ảnh “Con người và thiên nhiên, sự pha trộn rực rỡ của các dân tộc và vùng miền Việt Nam”, do Nhà xuất bản Văn hóa Dân tộc phát hành.
Một cái tên dài, như chính con đường mà những bức ảnh trong đó đã đi qua.
Hơn 200 tác phẩm ảnh màu và đen trắng được lựa chọn từ hàng nghìn khuôn hình của nhiều năm cầm máy. Nhưng nếu chỉ gọi đó là một tuyển tập tác phẩm, dường như vẫn chưa nói hết ý nghĩa của cuốn sách. Bởi lật từng trang, người xem có cảm giác không chỉ đang xem ảnh, mà đang lần theo dấu chân của một người đã dành phần lớn cuộc đời để đi, nhìn và giữ lại những gì mình gặp trên đường.
Phần ảnh màu mở ra một Việt Nam của cảnh sắc và vùng miền: những dãy núi nối nhau trong sương, mặt hồ nằm giữa rừng, những đường cong ruộng bậc thang, nương chè, mùa hoa, bản làng, lễ hội, sắc phục các dân tộc… Thiên nhiên khi rộng lớn, khi chỉ còn một khoảng sáng, một đường nét, một bóng người nhỏ giữa không gian.
Nhưng đi sâu hơn vào cuốn sách, con người dần bước lại gần.
Màu sắc nhường chỗ nhiều hơn cho những khuôn hình đen trắng. Khi màu được rút đi, những thứ tưởng nhỏ bé lại hiện lên rõ hơn: một ánh mắt, một nếp nhăn, một bàn tay, một dáng ngồi, khoảng cách giữa hai con người, dấu vết của thời gian trên một gương mặt.
Ở đó có người lao động, những người mẹ, trẻ em, những cụ già, những con người miền núi mà Khắc Thiện đã gặp trong những chuyến đi. Không phải ai cũng có tên tuổi. Không phải khoảnh khắc nào cũng gắn với một sự kiện lớn. Nhưng chính những con người bình thường ấy lại khiến cuốn sách có hơi ấm của đời sống.
Nhìn toàn bộ hơn hai trăm bức ảnh, có thể nhận ra một chuyển động khá rõ trong cách Bùi Khắc Thiện nhìn thế giới: từ đất đến người, từ cảnh sắc đến đời sống, từ cái đẹp có thể nhận ra ngay đến những điều phải đứng lâu hơn mới nhìn thấy.
Điều ấy cũng gần với hành trình của chính người cầm máy.
Thuở đầu, chiếc máy ảnh giúp anh ghi lại bạn bè, những chuyến đi, sự kiện, rồi phục vụ công việc thiết kế bìa sách. Về sau, ống kính mở rộng ra phong cảnh, lao động, miền núi, bản làng. Và càng đi, dường như anh càng nhận ra rằng cảnh vật chỉ thật sự có ký ức khi trong đó có dấu chân con người.
Bởi vậy, bên những khuôn hình rộng của Sông Nho Quế, Thần Sa, Ba Bể, những nương chè hay ruộng bậc thang là những bức ảnh mà nhân vật chỉ chiếm một khoảng rất nhỏ nhưng lại giữ linh hồn của toàn cảnh. Bên những mùa hoa, lễ hội, phiên chợ là những ánh mắt, gương mặt và bàn tay. Bên vẻ đẹp của thiên nhiên là nhịp sống của những người đang sống trong thiên nhiên ấy.
Có lẽ vì thế, cuốn sách mang tên “Con người và thiên nhiên…”, nhưng càng xem lại càng thấy hai vế ấy không đứng riêng.
Thiên nhiên là nơi con người sống.
Còn con người khiến thiên nhiên có câu chuyện.
Những bức ảnh về Thái Nguyên cũng nằm trong dòng chảy ấy: Thần Sa, Hồ Núi Cốc, nương chè, Gang Thép, Phấn Mễ, Thái Hải, Định Hóa… Có nơi đã đổi khác rất nhiều so với ngày Khắc Thiện bấm máy. Có con người trong ảnh hôm nay đã già đi. Có những phong tục, cách lao động, nếp sinh hoạt rồi sẽ không còn nguyên như cũ.
Bởi thế, hơn hai trăm bức ảnh ấy còn có một giá trị khác mà thời gian càng đi xa càng làm rõ: chúng giữ lại những gì cuộc sống không thể giữ nguyên.
Một bức ảnh lúc mới ra đời có thể chỉ là một tác phẩm đẹp. Mười năm, hai mươi năm, năm mươi năm sau, nó có thể trở thành một chứng tích nhỏ về cách một vùng đất từng hiện hữu, cách con người từng sống, từng lao động, từng ăn mặc, từng vui hội và từng nhìn nhau.
Có lẽ chính ở đó, cuốn sách vượt ra khỏi ý nghĩa của một tuyển tập ảnh cá nhân.
Nó giống một kho ký ức bằng hình ảnh mà Bùi Khắc Thiện đã nhặt nhạnh qua những chuyến đi của đời mình.
Hơn hai trăm bức ảnh nghe có vẻ nhiều.
Nhưng đặt cạnh hàng nghìn lần bấm máy, những con đường đã đi, những người đã gặp và hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, con số ấy lại trở nên rất nhỏ.
Chỉ là hơn hai trăm khoảnh khắc được chọn để ở lại trên trang giấy.
Còn phía sau mỗi trang là rất nhiều khuôn hình không có mặt trong sách, rất nhiều chuyến đi không thể nhìn thấy, rất nhiều câu chuyện chỉ người cầm máy còn nhớ.
Và có lẽ, phía sau cuốn sách ấy còn có một điều quan trọng hơn tất cả:
một cuộc đời vẫn chưa thôi nhìn cuộc sống như thể phía trước luôn còn điều gì đó đáng để đưa máy lên và giữ lại.
Nơi đi xa để rồi trở về
Bùi Khắc Thiện đã đi qua hầu hết các tỉnh miền núi phía Bắc, xuống miền Trung, ra biển, lên Tây Bắc. Có chuyến cả đoàn phải “cõng” xe máy qua những vũng bùn mà trở về không có nổi một bức ảnh ưng ý; có hành trình ông cùng nghệ sĩ Văn Chi rong ruổi bằng xe máy từ Thái Nguyên qua Hà Nội, Hòa Bình, Sơn La, Lai Châu, Lào Cai, Hà Giang, vượt Mã Pì Lèng rồi vòng sang Cao Bằng, Bắc Kạn.
Nhưng đi nhiều đến đâu, ống kính ấy vẫn thường trở về với đất Thái.
Thái Nguyên trong ảnh ông không chỉ có những đồi chè đã thành biểu tượng. Có Thần Sa, có Hồ Núi Cốc, có những người thợ Gang Thép, có lòng moong Phấn Mễ, có làng nhà sàn Thái Hải, có những phiên chợ, bản làng và đời sống của đồng bào Tày, Nùng, Dao…
Và có Định Hóa.
Nhìn riêng những bức ảnh ông dành cho Định Hóa đã có thể ghép thành một câu chuyện dài về một miền đất. Đó là ATK nằm dưới màu xanh núi rừng; những đồi chè nối nhau; những cây cổ thụ giữa làng; chợ quê đông người trong sương sớm; hội Lồng Tồng; những người phụ nữ áo chàm; tiếng đàn tính, câu Then; múa Tắc Xình; những trò diễn dân gian; những chiếc vó cá in bóng xuống mặt nước…
Có bức rất đông người, có bức gần như không có ai.
Có bức ghi lại một lễ hội đang náo nhiệt, có bức chỉ là một con đường vắng uốn mình dưới tán cây.
Đặt chúng cạnh nhau mới thấy giá trị của nhiếp ảnh đôi khi không nằm ở một tác phẩm đơn lẻ. Người chụp trở lại một vùng đất đủ nhiều, qua đủ nhiều mùa, gặp đủ nhiều người, đến một lúc nào đó những khuôn hình riêng lẻ tự ghép lại thành ký ức thị giác của một miền quê.
Ở Định Hóa hôm nay, một phiên chợ có thể khác đi, một nếp nhà có thể mất, một lễ hội có thể được tổ chức theo cách khác, người già trong ảnh có thể không còn nữa, đứa trẻ năm nào đã thành người lớn. Nhưng khoảnh khắc mà máy ảnh giữ được thì không già thêm.
Có lẽ đó là một trong những ý nghĩa sâu xa nhất của việc Bùi Khắc Thiện cứ đi.
Định Hóa – khi nhiếp ảnh trở thành ký ức
Trong rất nhiều miền đất Bùi Khắc Thiện đã đi qua, Định Hóa có một vị trí riêng.
Nhìn vào những bức ảnh anh dành cho vùng đất này, người xem gặp một Định Hóa nhiều tầng: núi rừng và đồi chè; ATK và những dấu tích lịch sử; chợ quê, bản làng; hội Lồng Tồng; hát Then, đàn tính; múa Tắc Xình; trò diễn dân gian; người làm nón; những cây cổ thụ; những con đường xuyên qua màu xanh miền núi…
Có những bức hấp dẫn trước hết bởi bố cục. Những chiếc vó cá dựng trên mặt nước, những thân tre xiên vào không gian, bóng vó đổ xuống hồ tạo thành những hình khối gần như đồ họa. Một con thuyền nhỏ đi qua khoảng nước tĩnh, đủ để cảnh vật có thêm nhịp sống. Ở những khuôn hình như thế, dường như người họa sĩ và người nhiếp ảnh trong Khắc Thiện gặp nhau.
Nhưng giá trị lâu dài của bộ ảnh Định Hóa có lẽ còn nằm ở một chỗ khác.
Một phiên chợ rồi sẽ đổi. Một nếp nhà có thể mất. Cách người ta mặc trang phục trong lễ hội, làm một nghề thủ công, chơi một trò dân gian hay ngồi bên nhau nghe tiếng đàn tính đều có thể khác đi sau vài chục năm. Người già trong ảnh có thể không còn; đứa trẻ năm nào rồi sẽ thành người lớn.
Chỉ có khoảnh khắc mà máy ảnh giữ lại là không già thêm.
Đến lúc ấy, một bức ảnh từng được chụp như lát cắt của đời sống bỗng mang thêm một số phận: hôm nay là tác phẩm, mai sau có thể thành tư liệu; hôm nay là một khoảnh khắc, mai sau có thể thành ký ức của cả một vùng đất.
Định Hóa trong ảnh Bùi Khắc Thiện đang dần mang cả hai giá trị ấy.
Khi những khuôn hình đi xa
Một bức ảnh được sinh ra trong một phần rất nhỏ của thời gian, ở một địa điểm rất cụ thể. Nhưng số phận của nó đôi khi lại dài và xa hơn nhiều so với khoảnh khắc đã tạo nên nó.
Điều ấy có thể nhìn thấy khá rõ trong hành trình nhiếp ảnh của Bùi Khắc Thiện.
Từ những cuộc triển lãm ở Thái Nguyên, ảnh của anh dần có mặt tại các liên hoan khu vực miền núi phía Bắc, các triển lãm toàn quốc rồi bước ra những sân chơi quốc tế. Một con đường đang mở giữa bụi đá ở Đồng Hỷ, một người thợ giữa lửa thép, một đàn cừu trong nắng chiều Ninh Thuận, một lễ hội của đồng bào vùng cao hay một mặt hồ giữa núi rừng Việt Bắc – qua khuôn hình, những cảnh đời vốn thuộc về một nơi chốn cụ thể bắt đầu có một đời sống khác, ở những nơi rất xa nơi chúng được chụp.
“Ráng chiều” là một dấu mốc như thế. Tác phẩm nhận Giải thưởng Xuất sắc quốc tế tại Tunisia trong cuộc thi được Liên đoàn Nghệ thuật Nhiếp ảnh Quốc tế (FIAP) bảo trợ năm 2021. Hai năm sau, “Tết gạo mới ở làng sinh thái Thái Hải”, ghi lại đời sống văn hóa ở làng nhà sàn Thái Hải, được ghi nhận tại triển lãm ảnh ngành du lịch toàn quốc; “Bản sắc dân tộc Tày” nhận giải Khuyến khích tại cuộc thi ảnh du lịch Ba Bể năm 2023.
Nhưng ý nghĩa của việc một khuôn hình “đi xa” có lẽ không chỉ nằm ở nơi nó được treo hay tên cuộc thi mà nó xuất hiện.
Điều đáng nói hơn là những con người và miền đất trong ảnh cũng đi cùng nó.
Một lễ hội của người Tày có thể đến với người chưa từng đặt chân lên miền núi phía Bắc. Một phong tục ở Thái Hải có thể được nhìn thấy từ một nơi cách Thái Nguyên hàng nghìn cây số. Một buổi chiều trên hồ Ba Bể có thể vượt khỏi núi rừng Việt Bắc để xuất hiện trước những người xem ở một quốc gia khác.
Đó cũng chính là điều Khắc Thiện từng mong muốn: được đi nhiều, ghi lại phong cảnh và đời sống thường ngày của đồng bào các dân tộc, góp phần đưa hình ảnh đất nước và con người Việt Nam đến với nhiều người hơn.
Bởi thế, sau những cuộc đi của người nghệ sĩ còn có một cuộc đi khác của chính những bức ảnh.
Người chụp đi đến một vùng đất để tìm khoảnh khắc.
Rồi đến lượt khoảnh khắc ấy rời nơi nó được sinh ra, mang theo một gương mặt, một phong tục, một miền quê của Việt Nam để đi xa.
Và có lẽ đó là một trong những phần thưởng đẹp nhất của người cầm máy.
Những chiếc máy không chịu về hưu
Trong nhà Bùi Khắc Thiện có một tủ kính khá đặc biệt.
Sau lớp kính là những chiếc máy ảnh thuộc nhiều thế hệ nằm cạnh nhau: Praktica, Zenit, Minolta, Nikon, Canon, Pentax, Yashica, Ricoh, Olympus, Pentacon… Có máy 35 mm, máy compact, máy hai ống kính, máy khổ trung; có những thân máy đã cũ, lớp sơn và kim loại mang dấu vết của năm tháng.
Thoạt nhìn, người ta dễ gọi đó là một bộ sưu tập máy ảnh.
Nhưng với Khắc Thiện, gọi như thế vẫn chưa đủ.
Bởi những chiếc máy ấy không phải đồ cổ được tìm mua về sau để lấp đầy một tủ kính. Anh cho biết đó là những chiếc máy mình đã mua để sử dụng qua các thời kỳ từ năm 1974 đến nay, rồi giữ lại.
Bởi vậy, đứng trước chiếc tủ ấy cũng giống như đứng trước một cuốn nhật ký không viết bằng chữ của hơn nửa thế kỷ cầm máy.
Ở đó có chiếc Minolta gắn với “Gọi nắng”, tác phẩm năm 1996 đã tiếp thêm cho anh niềm tin để bước sâu vào nhiếp ảnh nghệ thuật. Có Nikon của thời “Mở đường về bản”, khi người chụp phải dè sẻn từng khuôn phim và chỉ biết mình có giữ được khoảnh khắc hay không sau khi cuộn phim được tráng. Có những chiếc máy từng theo anh trên những chuyến đi mà giờ đây chỉ cần nhìn lại, có lẽ cả một đoạn đường cũ cũng có thể trở về trong ký ức.
Những chiếc máy nằm yên, nhưng phía sau chúng là biết bao chuyển động: những con đèo đã vượt, những bản làng đã đến, những buổi dậy từ ba giờ sáng, những lần nằm sát vệ đường lấy góc chụp, những chiều đợi đàn cừu trở về, những đêm chạy xe đi tìm tuyết.
Công nghệ rồi thay đổi rất nhanh.
Phim nhường chỗ cho cảm biến. Những cuộn phim phải chờ tráng mới biết kết quả nhường chỗ cho màn hình có thể xem ảnh ngay sau một lần bấm. Từ những chiếc máy cơ trong tủ kính đến chiếc Canon EOS R6 anh đang sử dụng năm 2026 là cả một quãng dài của lịch sử nhiếp ảnh.
Người đứng sau những chiếc máy ấy cũng đã đi từ tuổi hai mươi sang tuổi bảy mươi hai.
Nhưng có một động tác dường như vẫn không thay đổi: đưa máy lên mắt và chờ.
Điều thú vị là Khắc Thiện không đứng lại ở những thiết bị và cách làm của một thời mình từng quen thuộc. Khi nói về trí tuệ nhân tạo, anh nhìn nó với sự tò mò của một người vẫn muốn học. Anh gọi AI là một “người thầy” có thể góp ý nhanh và thẳng về bố cục, ánh sáng; những điều mà, theo anh, con người đôi khi vì nể nhau còn ngại nói thật. Anh cho rằng người làm nhiếp ảnh cũng phải nhìn lại mình, tìm những cách làm mới để thích ứng với thời đại.
Từ chiếc máy phim phải đếm từng kiểu ảnh đến máy ảnh số và AI, hơn nửa thế kỷ đã đi qua.
Có lẽ vì thế, giá trị lớn nhất của chiếc tủ máy không nằm ở việc trong đó có bao nhiêu hãng, bao nhiêu đời máy hay chiếc nào quý hơn chiếc nào. Điều đáng kể hơn là mỗi chiếc đã từng có một quãng đời ở ngoài tủ kính – từng được cầm trên tay, từng đi trên đường và từng hướng về một khoảnh khắc nào đó của cuộc sống.
Bây giờ, nhiều chiếc đã nằm lại sau lớp kính.
Nhưng người từng cầm chúng thì chưa chịu dừng chân.
Ngoài khuôn hình còn có tiếng đàn
Nhưng nếu chỉ nhìn Khắc Thiện qua chiếc máy ảnh, chân dung ấy vẫn còn thiếu.
Ông yêu âm nhạc, chơi guitar. Từ những năm 1976-1979, ông từng học lớp thanh nhạc thuộc phong trào văn nghệ quần chúng tại Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc. Cả hai vợ chồng đều thích đàn hát; trong nhà, họ vẫn thường cùng nhau chơi nhạc và còn học thêm đàn tính.
Một bức ảnh gần đây chụp ông ngồi ôm cây guitar ở Trà Viên. Không máy ảnh, không chuyến đi, không huy chương. Chỉ có một người đàn ông tóc đã bạc, những ngón tay đặt trên dây đàn.
Nhìn bức ảnh ấy rồi nhìn lại những khuôn hình của ông, bỗng thấy giữa âm nhạc và nhiếp ảnh dường như có một mối liên hệ kín đáo. Người chơi đàn phải biết nghe khoảng lặng. Người chụp ảnh cũng vậy. Không phải lúc nào bấm máy liên tục cũng có được ảnh. Có lúc phải đứng yên, quan sát, chờ nhịp điệu của đời sống tự tìm đến đúng điểm rơi.
Rồi mới bấm.
Ở tuổi bảy mươi hai, cuộc đi vẫn chưa dừng
Nếu cuốn sách hơn hai trăm tác phẩm có thể xem như một cuộc nhìn lại, thì Bùi Khắc Thiện dường như vẫn chưa muốn khép lại hành trình của mình.
Năm 2025, “Vườn xuân” tiếp tục được chọn trưng bày tại Liên hoan Ảnh nghệ thuật khu vực miền núi phía Bắc và xuất hiện tại Cuộc thi Ảnh nghệ thuật quốc tế lần thứ 13 tại Việt Nam. Sang năm 2026, trên Văn nghệ Thái Nguyên, ông lại đưa người xem đến Slam Chiêm với những sườn đồi xanh, hội hè, tiếng khèn, tiếng sáo, những cánh diều và con người miền núi; rồi trở lại hồ Ba Bể qua chùm ảnh “Viên ngọc xanh giữa núi rừng Việt Bắc”, nơi mặt nước, núi rừng, thuyền nhỏ, đàn tính, nghề dệt và bản làng ven hồ cùng hiện lên trong một miền Việt Bắc vừa nên thơ vừa đậm dấu vết đời sống.
Cũng trong mùa giải 2025-2026, “Chiều thu hồ Ba Bể” nhận Giải thưởng Xuất sắc tại Cuộc thi Ảnh Du lịch các câu lạc bộ do Hội Nhiếp ảnh Hoa Kỳ tổ chức. Tháng 8-2026, “Vui trong ngày hội” lại nhận giải Khuyến khích Cuộc thi Ảnh đẹp Du lịch Thái Nguyên. Trong khuôn hình ấy, những người phụ nữ trong trang phục dân tộc đứng thành hai hàng, cùng vỗ tay quanh người đang bước trên cây tre; những cánh tay dang ra, những ánh mắt cùng hướng vào cuộc chơi, và niềm vui dường như bật lên đúng vào giây người nghệ sĩ bấm máy.
Năm ấy, Bùi Khắc Thiện 72 tuổi.
Nửa thế kỷ trước, chàng trai hai mươi tuổi học những thao tác đầu tiên với chiếc máy ảnh từ thầy Hoàng Sinh – người thầy dạy Vật lý nhưng cũng chụp ảnh cưới. Hơn năm mươi năm sau, người học trò năm nào vẫn đi hội, lên núi, xuống hồ, trở về những bản làng, đứng bên đường biên sân vận động và đưa máy lên mắt mỗi khi cảm thấy cuộc sống phía trước sắp trao cho mình một điều gì đó.
Giữa hai điểm thời gian ấy là hàng nghìn khuôn hình.
Có “Gọi nắng”, nơi một vệt sáng rọi xuống những tai nấm độc và trong ý niệm của người chụp, ánh sáng được gọi về để đẩy lùi thứ đang xâm hại màu xanh.
Có “Mở đường về bản”, khuôn hình duy nhất còn nguyên sau một lần lắp nhầm cuộn phim – một bức ảnh chỉ cách sự biến mất đúng một lần chồng hình.
Có 81 cây số đi tìm một đàn cừu để rồi gặp “Chiều về” trong ánh nắng cuối ngày.
Có một bữa cơm đang ăn phải bỏ dở vì bản tin báo Sa Pa có thể có tuyết; những giờ chạy xe trong đêm và cái rét tê cóng trên Hàm Rồng để đổi lấy “Tuyết trắng Sa Pa”.
Có những con đường Tây Bắc lầy đến mức người phải “cõng” xe; những đoạn đèo sạt lở, những lần xe hỏng giữa đường; những chuyến trở về có ảnh và cả những chuyến đi rất xa mà chẳng mang về được một khuôn hình vừa ý.
Và còn có Định Hóa, Ba Bể, Thần Sa, Phấn Mễ, Gang Thép; có những đồi chè, phiên chợ, lễ hội, bản làng; có người thợ, người mẹ, em bé, cụ già; có những gương mặt mà khi ông bấm máy, có lẽ chính ông cũng chưa biết rằng nhiều năm sau, bức ảnh ấy không chỉ còn là một tác phẩm mà đã trở thành một mảnh ký ức của quê hương.
Hơn nửa thế kỷ cầm máy, Bùi Khắc Thiện đã đi từ phim đen trắng đến ảnh màu, từ máy cơ đến máy số, từ buồng tối đến màn hình điện tử. Những chiếc Praktica, Zenit, Minolta, Nikon, Canon, Pentax, Yashica, Ricoh, Pentacon… từng cùng ông đi qua các chặng đường giờ nằm cạnh nhau sau lớp kính. Chúng không phải những món đồ cổ được tìm mua để làm thành một bộ sưu tập. Đó là những chiếc máy ông đã mua để dùng, rồi giữ lại sau mỗi chặng đời.
Bởi vậy, chiếc tủ máy ấy giống một cuốn nhật ký không viết bằng chữ.
Mỗi thân máy là một đoạn thời gian. Mỗi vết xước là một chuyến đi. Và đâu đó giữa những bánh răng, màn trập, ống kính đã cũ dường như vẫn còn giữ tiếng động của những con đường mà chủ nhân của chúng từng qua.
Nhưng chiếc máy đáng chú ý nhất hôm nay lại không nằm trong tủ.
Ở tuổi 72, Bùi Khắc Thiện vẫn xuất hiện bên đường biên sân vận động Thái Nguyên với chiếc Canon EOS R6 và ống kính dài trên tay. Ông ghé mắt vào kính ngắm, hai tay ôm chắc máy, khuôn mặt ánh lên một nụ cười. Đó không phải dáng vẻ của một người đứng ngoài cuộc để nhớ về thời mình từng chụp ảnh. Đó vẫn là tư thế quen thuộc của một người đang quan sát, đang chờ đợi – và tin rằng chỉ một lát nữa thôi, một điều gì đó đáng để giữ lại có thể xảy ra.
Có lẽ vì thế, hơn hai trăm bức ảnh trong cuốn sách “Con người và thiên nhiên, sự pha trộn rực rỡ của các dân tộc và vùng miền Việt Nam” chưa thể là lời tổng kết. Những tác phẩm đã được ghi nhận, những cuộc triển lãm trong và ngoài nước, hay cả chiếc tủ đầy những máy ảnh đã hoàn thành nhiệm vụ của mình cũng chưa thể đặt dấu chấm hết cho câu chuyện.
Bởi sau hơn nửa thế kỷ, thứ giữ Bùi Khắc Thiện ở lại với nhiếp ảnh dường như chưa bao giờ chỉ là chiếc máy.
Đó là sự háo hức trước một điều chưa nhìn thấy.
Một phiên chợ miền núi khi sương vừa tan. Một con thuyền đi vào khoảng sáng trên hồ Ba Bể. Một điệu Then vừa cất lên. Một người thợ bước ra khỏi ca làm. Một gương mặt già nua trong ô cửa. Hay chỉ là một ánh mắt tình cờ bắt gặp giữa đường.
Không ai biết bức ảnh cuối cùng của Bùi Khắc Thiện sẽ là bức nào.
Có lẽ chính ông cũng không cần biết.
Chỉ biết rằng, sau hơn nửa thế kỷ, những chiếc máy đã đi qua đời ông có thể lần lượt nằm lại trong tủ kính, nhưng chiếc máy ông đang dùng thì vẫn ở ngoài.
Và người nghệ sĩ ấy vẫn đang đi.
Phía trước ông, đâu đó giữa dòng đời không bao giờ đứng yên, vẫn còn một khoảnh khắc chưa được chụp.
VỀ NGUỒN TƯ LIỆU
Bài viết được thực hiện trên cơ sở lời kể và những ghi chép trực tiếp của Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Bùi Khắc Thiện; bộ ảnh, ảnh tư liệu cá nhân, các chứng nhận triển lãm và giải thưởng do nghệ sĩ cung cấp; đặc biệt là cuốn sách ảnh “Con người và thiên nhiên, sự pha trộn rực rỡ của các dân tộc và vùng miền Việt Nam”, Nhà xuất bản Văn hóa Dân tộc, tập hợp hơn 200 tác phẩm ảnh màu và đen trắng được lựa chọn từ hàng nghìn tác phẩm của ông.
Tác giả đồng thời tham khảo các bài viết: “‘Cháy’ hết mình cho nghệ thuật” của Xuân Anh, Báo Thái Nguyên, ngày 11/9/2014; “Cảm xúc cuộc sống” của Tâm Hảo, Báo Cà Mau, ngày 1/7/2021; và “Nghệ sĩ nhiếp ảnh Bùi Khắc Thiện: Hướng ống kính về đời sống thường ngày của đồng bào các dân tộc” của Xuân Anh, Báo Thái Nguyên, ngày 2/2/2025.
Một nguồn tư liệu đặc biệt được sử dụng là ghi chép “Qua mỗi chuyến đi qua…” của chính Bùi Khắc Thiện về Trại sáng tác tại Nha Trang – Khánh Hòa tháng 3/2009. Những trang viết này cung cấp nhiều chi tiết trực tiếp về cách ông đi thực tế, chờ đợi ánh sáng, tìm đề tài và những cuộc gặp gỡ trên đường sáng tác.
Ngoài ra, bài viết sử dụng các chùm ảnh của Bùi Khắc Thiện đăng trên Văn nghệ Thái Nguyên; bộ ảnh về Định Hóa, Thái Hải, Hồ Ba Bể, Thần Sa, Hồ Núi Cốc, vùng chè Thái Nguyên, đời sống lao động và văn hóa các dân tộc; cùng các ảnh tư liệu về quá trình tác nghiệp, triển lãm và hoạt động nhiếp ảnh của nghệ sĩ.
