𝑪ó 𝒏𝒉ữ𝒏𝒈 đề á𝒏 𝒌𝒉é𝒑 𝒍ạ𝒊 𝒔𝒂𝒖 𝒏𝒈à𝒚 𝒏𝒈𝒉𝒊ệ𝒎 𝒕𝒉𝒖.
𝑵𝒉ư𝒏𝒈 𝒄ũ𝒏𝒈 𝒄ó 𝒏𝒉ữ𝒏𝒈 đề á𝒏 𝒄𝒉ỉ 𝒕𝒉ậ𝒕 𝒔ự 𝒃ắ𝒕 đầ𝒖 𝒔ố𝒏𝒈 𝒌𝒉𝒊 đượ𝒄 đư𝒂 𝒗à𝒐 𝒈𝒊ả𝒏𝒈 đườ𝒏𝒈.
Đề án “Xây dựng phòng học và thực hành Vẽ kỹ thuật” do PGS.TS., Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Đình Mãn đề xuất năm 2017 là một câu chuyện như thế.
Trong lớp học, trên bảng là những hình chiếu được tạo nên bởi các đường thẳng, đường tròn, nét thấy và nét khuất. Trong tay giảng viên là một mẫu vật màu xanh với những mặt phẳng, lỗ, rãnh và bề mặt giao nhau.
Mẫu vật được xoay chậm theo từng hướng quan sát. Hình chiếu đứng, hình chiếu bằng và hình chiếu cạnh trên bảng dần được nối với vật thể thật trước mắt.
Những đường nét vốn có phần trừu tượng bỗng trở nên rõ ràng.
Và trong lớp học, đôi khi chỉ cần một cái gật đầu, một ánh mắt sáng lên hay một tiếng nói rất khẽ:
“À, em hiểu rồi…”
Khoảnh khắc ấy chỉ diễn ra trong vài giây. Nhưng để có được những giây phút như thế trong hàng nghìn giờ học là tâm huyết được vun đắp suốt nhiều năm.
PGS.TS Nguyễn Đình Mãn đã gắn bó với môn Vẽ kỹ thuật tại Trường Đại học Kỹ thuật Công nghiệp – Đại học Thái Nguyên suốt 43 năm.
Trong hành trình công tác, thầy từng đảm nhiệm nhiều cương vị: Phó Trưởng khoa Cơ khí từ năm 2002 đến tháng 10/2005; Phó Hiệu trưởng từ năm 2005 đến năm 2007 và sau đó là Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Kinh tế Kỹ thuật – Đại học Thái Nguyên trong giai đoạn 2007–2017.
Nhưng dù ở vị trí nào, trong thầy vẫn luôn hiện diện một người giáo viên Vẽ kỹ thuật.
Thầy hiểu rất rõ rằng khó khăn lớn nhất của sinh viên không chỉ là vẽ đúng một đường thẳng hay ghi đúng một kích thước. Điều khó hơn nhiều là phải hình dung được vật thể ba chiều từ những hình biểu diễn hai chiều trên giấy.
Một lỗ tròn ở hình chiếu này có thể trở thành hai nét khuất ở hình chiếu khác. Một mặt nghiêng nhìn theo hướng này hiện lên rất rõ, nhưng khi đổi hướng quan sát lại chỉ còn là một đường thẳng. Với người đã quen đọc bản vẽ, đó là ngôn ngữ tự nhiên. Nhưng với sinh viên trong những bài học đầu tiên, phía sau mỗi đường nét vẫn là cả một không gian cần được khám phá.
Và có lẽ, câu hỏi ấy đã theo người thầy suốt nhiều năm đứng lớp:
Làm thế nào để sinh viên nhìn thấy vật thể phía sau những hình chiếu trên bản vẽ?
Cuối năm 2017, sau khi hoàn thành một chặng đường dài trong công tác quản lý, thầy Mãn nghỉ hưu.
Nhưng thầy không rời xa giảng đường.
Thầy trở về TNUT, tiếp tục dạy môn Vẽ kỹ thuật – môn học đã gắn bó với thầy suốt cả cuộc đời nghề nghiệp.
Ngày 15/10/2017, thầy đề xuất Đề án xây dựng phòng học và thực hành Vẽ kỹ thuật.
Ý tưởng của đề án bắt đầu từ một mong muốn rất giản dị:
Nếu sinh viên khó hình dung vật thể từ bản vẽ, hãy đưa vật thể đến gần sinh viên hơn.
Nhà trường đã phê duyệt và triển khai đề án ngay trong năm 2017.
Từ đó, ý tưởng của một người thầy trở thành công việc chung của cả tập thể. Các giảng viên trong Bộ môn Thiết kế cơ khí đã dành rất nhiều thời gian, công sức và sự tỉ mỉ để thiết kế, chế tạo các mẫu gỗ, đồng thời kiên trì tìm kiếm, thu thập và xây dựng hệ thống mẫu chi tiết kim loại phục vụ giảng dạy.
Sau gần một thập kỷ, từ bản đề án ban đầu, Bộ môn đã có khoảng180 mẫu gỗ và hơn 400 mẫu và cụm chi tiêt lắp kim loại.
Những con số ấy cho thấy một khối lượng công việc lớn. Nhưng giá trị của chúng không chỉ nằm ở số lượng.
Mỗi mẫu gỗ là một cách diễn giải trực quan cho một kiến thức vốn khó hình dung. Mỗi chi tiết kim loại là một phần của thế giới cơ khí thật được đưa vào lớp học. Một khối hình có lỗ, một giá đỡ, một thân van, một gối đỡ ổ lăn hay một cụm trục đều có thể trở thành điểm bắt đầu cho một bài học về hình chiếu, hình cắt, mặt cắt, kết cấu và tư duy không gian.
Có những chi tiết từng làm việc trong máy móc, trên bề mặt còn in dấu thời gian. Khi được đưa vào giảng đường, chúng bắt đầu một nhiệm vụ mới: giúp sinh viên hiểu rằng phía sau mỗi đường nét trên bản vẽ luôn là một bề mặt, một kết cấu, một bộ phận có chức năng cụ thể trong thực tế.
Nhờ những mẫu vật ấy, bài học không còn chỉ diễn ra trên bảng.
Sinh viên có thể quan sát vật thể từ nhiều hướng, đối chiếu trực tiếp với hình biểu diễn, hiểu vì sao có nét thấy, vì sao xuất hiện nét khuất, vì sao cùng một chi tiết lại có những hình chiếu khác nhau.
Khoảng cách giữa vật thể ba chiều và bản vẽ hai chiều được rút ngắn.
Khoảng cách giữa bài học và thực tế cũng được rút ngắn.
Ngày nay, mô hình 3D, phần mềm thiết kế và các công cụ mô phỏng đã mở ra nhiều phương thức học tập hiện đại. Nhưng một vật thể thật vẫn mang một giá trị riêng. Khi được cầm, xoay và quan sát trực tiếp, người học không chỉ nhìn thấy hình dạng mà còn cảm nhận được tỷ lệ, chiều sâu và mối quan hệ giữa các bề mặt.
Đó không đơn thuần là cách học một môn học.
Đó là quá trình hình thành tư duy của người kỹ sư.
Nhìn bức ảnh thầy Mãn đứng trước bảng, trên tay là một mẫu vẽ kỹ thuật, rồi nhìn bức ảnh thầy cầm bản đề án năm 2017, có thể thấy giữa hai khoảnh khắc ấy là cả một hành trình.
Từ một trăn trở trong nghề dạy học đến một ý tưởng.
Từ một ý tưởng đến một bản đề án.
Từ một bản đề án đến hàng trăm mẫu vật.
Và từ những mẫu vật ấy đến hàng nghìn giờ học, hàng nghìn lần giảng viên xoay một chi tiết trước lớp, hàng nghìn khoảnh khắc sinh viên bỗng hiểu ra điều tưởng như rất khó.
Một người thầy có thể rời cương vị quản lý.
Rồi một ngày cũng sẽ rời bục giảng.
Nhưng một ý tưởng giáo dục đúng đắn vẫn có thể ở lại – trong sự tiếp nối của đồng nghiệp, trong những mẫu vật được gìn giữ và trong tri thức của nhiều thế hệ sinh viên.
Có những di sản được xây bằng bê tông và thép.
Có những di sản được ghi lại trong những công trình khoa học.
Và cũng có những di sản lặng lẽ hơn.
Đó là một ý tưởng giáo dục được các đồng nghiệp tiếp nối, được gìn giữ qua từng giờ học và được truyền lại từ thế hệ sinh viên này sang thế hệ sinh viên khác.
Bản đề án được viết vào mùa thu năm 2017 chỉ dày vài chục trang giấy.
Nhưng từ những trang giấy ấy, gần 180 mẫu gỗ, hơn 400 mẫu và cụm chi tiết lắp kim loại đã hiện diện trong giảng đường. Quan trọng hơn, từ đó đã có hàng nghìn giờ học trở nên trực quan hơn, hàng nghìn sinh viên hiểu bài nhanh hơn và hàng nghìn kỹ sư tương lai có thêm một nhịp cầu để bước từ bản vẽ đến thế giới cơ khí.
Có lẽ, đó mới là giá trị bền vững nhất của giáo dục.
Một ý tưởng không dừng lại ở người đã khởi xướng.
Một đề án không khép lại sau ngày được phê duyệt.
Nó tiếp tục sống trong từng bài giảng, từng mẫu vật được nâng trên tay người thầy và trong ánh mắt của những sinh viên bừng sáng khi lần đầu tiên hiểu được ngôn ngữ của bản vẽ kỹ thuật.
Đó chính là ý nghĩa đẹp nhất của một đề án. MỘT ĐỀ ÁN – HÀNG NGÀN BÀI HỌC.
