Viết để một ngọn lửa không bị tắt cùng một đời người.
“Viết về bà làm gì?”
Người phụ nữ ấy hỏi tôi như thế.
Không khách sáo. Không làm duyên. Cũng không có vẻ khiêm nhường của một người đang chờ nghe thêm vài lời ca ngợi.
Bà thực sự không hiểu vì sao cuộc đời mình lại có điều gì đáng để viết.
Bởi bà đã quen đứng bên bếp lửa hơn đứng trước ống kính. Quen nhìn sắc lá, màu than hơn nhìn những tấm bằng khen. Quen nghe tiếng trà xào xạc, ngửi làn hương vừa thoát khỏi cửa lò hơn nghe người khác nhắc đến những điều bà đã làm được.
Tôi nói:
“Không phải cháu viết về bà.
Cháu viết về một người từ bé đã lớn lên cùng cây chè.
Viết về một người đã dành gần trọn cuộc đời để giữ hương trà Tân Cương.
Viết để sau này, khi bà không còn ngồi bên bếp nữa, con cháu vẫn biết ngọn lửa ấy đã được giữ như thế nào.”
Bà nghe, cười hiền.
Rồi lại cúi xuống với mẻ trà.
Như đã cúi xuống suốt một đời.
Có một mùi hương dường như không bao giờ rời khỏi đôi bàn tay ấy.
Không phải nước hoa.
Không hẳn là khói bếp.
Mà là mùi trà.
Thứ mùi ngai ngái của lá chè tươi, quyện với hơi nóng của chảo sao, với khói củi và hương cốm non vừa thức dậy sau lửa. Nó ngấm vào những đầu ngón tay, len vào từng nếp da, ở lại sau bao lần rửa.
Những ngón tay ấy đã đi qua quá nhiều mùa chè.
Chúng nhớ độ mềm của một búp non vừa tới.
Nhớ sức nóng hắt ra từ cửa lò.
Nhớ tiếng cánh trà đang se dần.
Nhớ khoảnh khắc hương vừa mở – sớm hơn thì chưa đủ, muộn hơn thì đã qua.
Trong ngôi nhà ấy, nghề trà không được truyền bằng một cuốn bí quyết đặt trên giá sách.
Không có một bảng công thức nào đủ để thay thế đôi mắt.
Không có một con số nào ghi hết được sự khác nhau giữa mẻ chè sau cơn mưa với mẻ chè của ngày hanh khô; giữa ngọn lửa trong buổi chiều nóng với ngọn lửa của một đêm rét.
Người học đứng cạnh người dạy.
Nhìn cách bà cầm một nắm chè.
Nhìn cách bà đưa tay lại gần miệng chảo.
Nghe bà nói vài câu ngắn.
Rồi tự mình làm.
Có lần, người con hỏi:
“Mẹ có ghi lại công thức làm trà không?”
Bà chỉ cười:
“Cái nghề này phải làm mới nhớ được con ạ.”
Bởi có những tri thức không nằm trong sách.
Chúng nằm trong mắt nhìn.
Trong đầu ngón tay.
Trong khứu giác.
Trong những lần làm chưa đạt.
Và trong ký ức của một cơ thể đã sống quá lâu với nghề.
Một năm, cây chè chỉ cho bảy lứa thu hoạch.
Bảy lần trong mười hai tháng, người làm nghề được đón những búp non mới thức dậy trên nương.
Nhưng không lứa nào giống lứa nào.
Có lứa đạt độ hái sau khoảng hai mươi tám đến ba mươi ngày. Có lứa phải đợi ba mươi hai đến ba mươi bốn ngày, tùy nắng, mưa, nhiệt độ, độ ẩm và sức của cây.
Khoảng thời gian đẹp nhất để thu hái mỗi lứa chỉ gói trong chừng hai ngày.
Chỉ hai ngày.
Hái sớm, búp chưa đủ độ.
Hái muộn, lá đã già hơn, hương và vị không còn ở trạng thái đẹp nhất.
Người ngoài nhìn cả nương chỉ thấy một màu xanh.
Người làm nghề lâu năm nhìn từng búp chè và biết nó đã “tới” hay chưa.
Cây chè không đi theo lịch treo trên tường.
Nó đi theo nhịp của đất trời.
Và người làm trà giỏi là người đọc được nhịp ấy.
Có những tháng không có chè tươi để làm.
Thị trường vẫn cần trà, nhưng thiên nhiên không thể bị thúc giục. Bởi vậy, những mẻ trà ngon sau khi chế biến được làm khô đến khoảng tám mươi phần trăm rồi cất giữ.
Chúng chưa hoàn tất.
Phần hương sâu nhất vẫn còn nằm yên trong cánh trà.
Chỉ khi có người mua, bếp mới được nhóm lên.
Trà mới được lấy hương.
Sau công đoạn cuối cùng ấy, trà mới đạt độ khô hoàn chỉnh, hương mới được gọi dậy và mẻ trà mới thực sự sẵn sàng rời khỏi nhà.
Người ta có thể lấy hương toàn bộ từ trước cho tiện.
Nhưng bà không làm vậy.
Bởi hương trà không phải thứ nên đánh thức quá sớm rồi bắt nằm chờ quá lâu trên giá.
Mẻ trà được gọi dậy gần ngày đến tay người uống nhất.
Đó không chỉ là kỹ thuật.
Đó là cách người làm nghề tôn trọng thời điểm đẹp nhất của trà.
Từ khi búp được hái khỏi nương.
Cho đến lúc hương được đánh thức trong lửa.
Chỉ nhìn một nắm trà bằng mắt thường, người phụ nữ ấy đã có thể đánh giá được bảy, tám phần chất lượng.
Bà nhìn màu cánh.
Nhìn độ săn.
Nhìn độ xoắn.
Nhìn sắc trà và cách những cánh chè nằm với nhau.
Muốn biết kỹ hơn, bà lấy một nhúm trà, bóp nhẹ trong lòng bàn tay rồi đưa lên mũi.
Có khi bà nhấm một chút trà khô trong miệng.
Độ giòn, mùi vừa thoát ra, vị chát và cảm giác còn lại nơi đầu lưỡi đã nói với bà gần như tất cả.
Còn khi trà được pha, bà nhấp một ngụm rồi lặng im đôi chút, mẻ trà ấy không còn điều gì có thể giấu được.
Nước có sạch không.
Vị có gắt không.
Hương có thật không.
Hậu ngọt có sâu và bền không.
Bà đều nhận ra.
Bà thường nói:
“Trời phú cho bà cái mũi.”
Câu nói nghe nhẹ tênh.
Nhưng phía sau cái “trời phú” ấy là hàng chục năm nhìn, ngửi, nếm và nhớ; là hàng nghìn mẻ trà đã đi qua đôi tay; là những đêm thức bên lửa; là cả những lần chỉ một chút quá tay cũng đủ làm hương vị đổi khác.
Có những người uống trà.
Có những người bán trà.
Còn bà dường như biết bắt mạch cho trà.
Một cánh trà hơi nhẹ.
Một mùi hương chưa sâu.
Một chút chát chưa sạch.
Một hậu vị rời đi quá sớm.
Với người khác, đó chỉ là những sai khác rất nhỏ.
Với bà, chúng là dấu vết.
Trà kể lại tất cả những gì đã xảy ra với nó: búp được hái đúng lúc không, ngọn lửa đã đi qua thế nào, người làm có vội vàng hay không, và sự cẩn trọng đã được giữ đến đâu.
Người khác thẩm trà bằng một ngụm nước.
Còn bà thẩm trà bằng cả một đời làm nghề.
Người mẹ có đôi bàn tay còn mùi trà ấy tên là Vũ Thị Dung.
Bà sinh ra trong một gia đình làm trà.
Tuổi thơ của bà không đứng ngoài nghề để quan sát. Bà lớn lên ngay trong nghề: giữa những đồi chè xanh, những buổi sáng búp non còn ngậm sương, những nia chè trải đầy sân và những đêm người lớn thức cùng bếp lửa.
Cây chè đến với bà trước khi có khái niệm về thương hiệu.
Trà trước hết là cuộc sống.
Là kế sinh nhai.
Là cách một gia đình đi qua những năm tháng thiếu thốn để nuôi con khôn lớn.
Rồi theo thời gian, trà trở thành máu thịt.
Có người học một nghề.
Có người lựa chọn theo một nghề.
Còn có những người dường như sinh ra đã thuộc về nghề ấy.
Bà Dung là một người như thế.
Sau này, người ta biết đến gia đình bà qua cái tên Sơn Dung Trà – tên gọi ghép từ tên của ông Sơn và bà Dung.
Nhưng phía sau hai cái tên giản dị là cả một quãng đời không hề giản dị.
Thuở gây dựng nghề, tài sản quý giá của gia đình là chiếc xe đạp Favourite Tiệp Khắc ông Sơn mang về sau những năm học tập ở nước ngoài. Khi bà Dung quyết định làm trà, ông bán chiếc xe ấy để lấy vốn.
Từ đó, ông đi bộ quãng đường dài đến nơi làm việc, mang theo cặp lồng cơm vợ chuẩn bị từ tinh mơ.
Chiếc xe đạp ra đi.
Một cơ nghiệp bắt đầu.
Không bằng một khoản vốn lớn.
Không bằng một bản kế hoạch kinh doanh.
Mà bằng niềm tin của một người chồng dành cho người bạn đời và bằng những bước chân lặng lẽ trên con đường dài.
Các con lớn lên giữa những bao trà. Người chăm em, người phụ việc nhà, người vừa đi học vừa chở trà ra ga tàu, bến xe gửi cho khách.
Cuộc sống còn thiếu thốn, nhưng cha mẹ không cho phép các con từ bỏ việc học.
Bà dạy:
“Nghề có thể nuôi mình hôm nay.
Nhưng tri thức sẽ nuôi mình suốt cả cuộc đời.”
Bởi vậy, Sơn Dung không chỉ là câu chuyện của một gia đình làm trà.
Đó còn là câu chuyện của một nếp nhà: lao động nhưng không rời tri thức; giữ truyền thống nhưng không khép cửa trước điều mới; truyền cho con một nghề, nhưng trước hết phải truyền cách làm người.
Khi anh Giang và chị Như Trang muốn đưa một thiết bị mới vào sản xuất, bà Dung không vội phản đối.
Nhưng bà cũng không đồng ý chỉ vì thiết bị ấy hiện đại, giúp làm nhanh hơn hay giảm được sức lao động.
Bà yêu cầu các con tìm hiểu thật kỹ.
Thiết bị phải được vận hành thử trên chính nguyên liệu của gia đình.
Trà làm bằng thiết bị mới phải được đặt cạnh trà làm theo quy trình đang sử dụng.
Rồi bà trực tiếp nhìn, bóp, ngửi, nếm và pha nước để thẩm định.
Chỉ khi trà làm ra đạt yêu cầu về hương, vị, nước và hậu ngọt theo tiêu chuẩn của gia đình, thiết bị ấy mới được phép trở thành một phần của quy trình.
Trong ngôi nhà ấy, quyết định cuối cùng không nằm ở lời giới thiệu của nhà cung cấp.
Cũng không nằm ở những con số sáng lên trên bảng điều khiển.
Nó nằm trong chén trà.
Đó không phải sự bảo thủ.
Đó là sự nghiêm cẩn của một người không cho phép công nghệ bước vào chỉ bằng lời hứa.
Máy móc được phép hỗ trợ.
Cái mới được phép thử sức.
Nhưng nếu nó chỉ giúp làm nhanh hơn mà khiến hương trà nghèo đi, vị trà mỏng đi hoặc hậu ngọt ngắn lại, bà không chấp nhận.
Giữ truyền thống, với bà, không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ như cũ.
Mà là giữ cho phẩm chất của chén trà không bị đánh đổi.
Thiết bị muốn bước vào quy trình
phải được chính chén trà chứng nhận.
Tài nghệ đặc biệt nhất của bà Dung nằm ở công đoạn lấy hương.
Sau nhiều lần thử nghiệm và so sánh, bà nhận thấy trà lấy hương bằng điện chưa đạt đến độ sâu và độ bền mà bà mong muốn.
Bởi vậy, trà Sơn Dung vẫn được lấy hương bằng củi gỗ lấy từ núi.
Không phải vì hoài niệm.
Không phải để dựng nên một câu chuyện truyền thống cho đẹp.
Mà vì bà đã thử, đã so sánh và đã để chính chất lượng trà đưa ra phán quyết.
Điện cho người làm trà một mức nhiệt ổn định.
Còn củi cho một ngọn lửa sống.
Nó có lúc bùng, lúc lắng.
Mỗi thanh củi cháy một cách khác nhau.
Sức nóng trong lò còn thay đổi theo nhiệt độ ngoài trời.
Ngày nóng, lửa phải được giữ theo một cách.
Ngày lạnh, lại phải điều chỉnh theo một cách khác.
Hôm độ ẩm cao, cánh trà tiếp nhận nhiệt khác với ngày hanh khô.
Không thể dùng cùng một lượng củi, cùng một thời gian rồi mong mọi mẻ trà sẽ giống nhau.
Không có can nhiệt đặt trong lò.
Không có đường biểu diễn nhiệt độ chạy trên màn hình.
Bà chỉ nhìn ánh lửa.
Nhìn màu đỏ của than.
Nhìn sắc vàng nơi đầu ngọn lửa.
Nhìn cách lửa ôm lấy lòng lò.
Rồi bà ghé mặt vào cửa lò, cảm sức nóng hắt lên da.
Có lúc, bà nghiêng người, đưa mũi lại gần chiếc ống dài dẫn hương.
Chỉ một thoáng.
Rất nhẹ.
Không ai nghe thấy điều gì.
Nhưng dường như bà đang lắng nghe mùi trà nói chuyện.
Hương còn non hay đã đủ.
Lửa cần thêm hay phải giảm.
Cánh trà đã chín tới tận lõi chưa.
Người khác nhìn lửa để biết nóng.
Bà Dung nhìn lửa để biết trà đã đi đến đâu.
Bà không đo ngọn lửa bằng con số.
Bà đo nó bằng ánh lửa, bằng sức nóng trên khuôn mặt và bằng mùi hương.
Đó không còn là một thao tác.
Đó là một ngôn ngữ.
Lửa nói bằng màu.
Trà nói bằng hương.
Và bà đã dành gần nửa thế kỷ để học cách lắng nghe.
Lửa từng cho bà những mẻ trà ngon.
Lửa cũng từng dạy bà bằng thất bại.
Có lần, một mẻ trà bị quá lửa.
Bên ngoài, cánh trà vẫn xanh. Hình dáng vẫn đẹp. Nhưng khi pha lên, hương không còn dịu, hậu ngọt cũng không còn sâu.
Bà không giấu mẻ trà ấy.
Bà để con cháu ngửi.
Để nhớ mùi của một lần quá tay.
Và từ một mẻ trà chưa đạt, bà dạy một bài học không chỉ dành cho nghề:
“Lửa lớn quá thì trà cháy.
Con người nóng quá thì tình cảm cũng cháy.”
Trà không chấp nhận sự vội vàng.
Lửa chỉ lớn hơn một chút.
Thời gian chỉ lâu hơn một chút.
Bàn tay chỉ nhanh hoặc chậm hơn một chút.
Hương vị đã khác.
Một mẻ trà ngon vì thế không chỉ đòi hỏi kỹ thuật.
Nó còn đòi hỏi tính cách của người làm ra nó.
Sự điềm tĩnh.
Lòng kiên nhẫn.
Khả năng chờ đợi.
Và sự trung thực để không đưa đến tay người khác một sản phẩm mà chính mình biết là chưa xứng đáng.
Trong gia đình ấy, trước khi học làm trà, con cháu phải học làm người.
Kỹ thuật có thể làm ra sản phẩm.
Nhưng chỉ nhân cách mới làm nên một giá trị có thể truyền lại.
Tân Cương được gọi là “Đệ nhất danh trà” không phải nhờ một cá nhân.
Không một gia đình nào có thể làm nên danh tiếng của cả vùng đất.
Danh trà ấy là kết tinh của thổ nhưỡng, khí hậu, nguồn nước, giống chè và tri thức của bao thế hệ người trồng, người hái, người sao và người lấy hương. Chính những tri thức nghề được trao truyền qua nhiều đời ấy đã trở thành một phần di sản của vùng đất.
Mỗi gia đình giữ một phần.
Có người giữ giống chè.
Có người giữ đất.
Có người giữ kỹ thuật sao.
Có người đưa trà đi xa.
Và có người giữ một ngọn lửa.
Bà Vũ Thị Dung giữ phần hương của mình theo cách ấy.
Lặng lẽ.
Bền bỉ.
Không ồn ào kể công.
Có lẽ vì thế, khi nghe nói sẽ có một bài viết về mình, bà mới hỏi:
“Viết về bà làm gì?”
Bởi trong suy nghĩ của bà, tất cả những gì đã làm chỉ là công việc hằng ngày.
Nhưng có những điều, với người trong cuộc là bình thường, với thời gian lại trở thành di sản.
Một cách nhìn búp chè để biết ngày hái.
Một lần bóp trà trong lòng bàn tay.
Một cái mũi nhận ra hương vừa tới.
Một ánh nhìn vào ngọn lửa.
Một nguyên tắc: thiết bị chỉ được đưa vào quy trình khi trà làm ra đã đạt chuẩn.
Một lời dạy con.
Một nếp nhà.
Và một tiêu chuẩn không cho phép mình dễ dãi với trà.
Nếu không được trao lại, những điều ấy có thể tắt cùng một đời người.
Rồi sẽ đến một ngày, đôi bàn tay bà Dung già hơn.
Có thể bà không còn ngồi thật lâu bên bếp.
Có thể chiếc ống dẫn hương sẽ có lúc nằm yên.
Nhưng nếu anh Giang, chị Trang, những người con và người cháu vẫn còn nhớ cách bà nhìn một lứa chè; cách bà bóp một nhúm trà trong lòng bàn tay; cách bà ghé mũi vào ống dẫn hương; cách bà nhìn ánh lửa rồi lặng lẽ thêm hoặc rút một thanh củi…
thì ngọn lửa ấy chưa tắt.
Bởi truyền nghề không chỉ là chỉ cho con cháu phải làm thế nào.
Truyền nghề còn là trao cho họ một chuẩn mực:
Không được vội.
Không được dễ dãi.
Không được lấy sự tiện lợi để đổi lấy phẩm chất.
Không được để một gói trà mang tên gia đình rời khỏi nhà khi chính mình chưa thể yên lòng.
Đó mới là ngọn lửa bà Dung truyền lại.
Không chỉ là lửa trong bếp.
Mà là lửa trong lòng người làm nghề.
Người ta thường nói hương trà nằm trong búp chè.
Điều ấy đúng.
Nhưng chưa đủ.
Bởi từ búp chè đến chén trà là cả một đời người.
Hương còn nằm trong bảy lứa chè của một năm.
Trong hai ngày phải chọn thật đúng của mỗi mùa hái.
Trong những tháng cánh trà nằm yên ở độ khô tám phần.
Trong ngọn lửa củi núi chỉ được nhóm lên khi có người chờ trà.
Trong một cái mũi nhận ra những tầng hương rất mảnh.
Trong sự kiên nhẫn không thể rút ngắn.
Trong chữ Tín không thể nhìn thấy.
Và trong đôi bàn tay của những con người đã dành cả cuộc đời để gìn giữ nó.
Bà Dung có thể không muốn người ta viết nhiều về mình.
Nhưng mùi trà trên đôi bàn tay bà thì đáng được lưu giữ.
Để một ngày nào đó, khi con cháu đứng bên bếp lửa, họ hiểu rằng thứ bà trao lại không chỉ là cách làm nên một mẻ trà ngon.
Bà trao lại một cách sống.
Một cách làm nghề.
Một cách yêu đất Tân Cương mà không cần nói thành lời.
Và khi ngọn lửa ấy được truyền từ bàn tay này sang bàn tay khác, hương trà Tân Cương sẽ còn đi xa.
Xa đến đâu cũng được.
Miễn là nó vẫn nhớ đường trở về.
Trở về với đồi chè.
Với củi núi.
Với bếp lửa.
Và với đôi bàn tay của một người mẹ đã dành trọn đời mình để giữ hương.
Như hậu ngọt của một chén trà ngon.
Đã uống cạn rồi…
hương vẫn chưa tan.
GIỮ LỬA TRÀ THÁI NGUYÊN
Viết để một ngọn lửa không bị tắt cùng một đời người.
